Skip to content

Dim Croeso '69 | Gwrthsefyll Yr Arwisgo

£9.99

Astudiaeth o'r gyfraith

Union 50 mlynedd ers yr Arwisgo, portreadir yr hanes trwy gyfrwng cyfweliadau gyda rhai o'r cymeriadau amlycaf - protestwyr, heddlu, gwleidyddion ac enwogion. Adroddir am ralïau Cymdeithas yr Iaith, yr ymateb i anerchiad Charles yn Eisteddfod yr Urdd, ymddangosiadau FWA, bomiau MAC a gweithgareddau amheus y gwasanaethau diogelwch a'r heddlu cudd.

Adolygiad Gwales:
Pymtheg oed oeddwn i adeg yr arwisgo yn 1969. Brith gof sy gen i o’i weld ar y teledu, a byddai blwyddyn arall, fan lleia, yn mynd heibio cyn imi ddatblygu digon o grebwyll gwleidyddol i ddeall arwyddocâd y digwyddiad. Ond un peth yw dysgu am yr holl bethau ddigwyddod dros gyfnod o flynyddoedd – peth arall yw cael yr hanes i gyd o fewn cloriau un llyfr. A dyna pryd mae rhywun yn llawn sylweddoli pa mor ddwys, cyffrous, tyngedfennol ... a doniol yr oedd y bennod hon yn hanes Cymru.

Mae’r dwys yn cynnwys yr atgasedd, y dicter, y rhwygiadau cymdeithasol – a’r colli bywyd, diolch i’r ‘amwysedd rhyfedd, sgitsoffrenig bron, yn agwedd y Cymry at y digwyddiad’. Roedd yr heddlu cudd yn rhyfeddol o brysur, ac yn amlwg yn defnyddio dull yr agent provocateur. Twyll clyfar ar eu rhan arweiniodd at garcharu aelodau yr FWA.
Roedd y bennod ‘Rhyfel cartref yr Urdd’ yn afaelgar a dadlennol. Cawn hanes Eisteddfod y mudiad ar drothwy’r arwisgo, pan siaradodd y darpar Dywysog yn Gymraeg ar y llwyfan, ‘a’r peiriant propaganda Prydeinig ar fin cyrraedd ei anterth’.

Mae dwy agwedd i ddoniolwch yr ymgyrch yn erbyn y protestio. Fedrwn i ddim peidio chwerthin am y straeon am Cayo Evans a’r FWA, a’r ffordd y llwyddodd eu hoffter o gyhoeddusrwydd i guddio gweithgarwch y mudiad arall oedd yn gyfrifol am ffrwydriadau’r cyfnod, sef MAC, Mudiad Amddiffyn Cymru. Yn wahanol i’r FWA, rhoddai arweinydd MAC, John Jenkins, bwyslais llwyddiannus ar gyfrinachedd a disgyblaeth, ond lladdwyd dau aelod o’r mudiad pan ffrwydrodd eu bom yn Abergele.

Yr ail elfen oedd y defnydd o ddychan ymysg y protestwyr – trwy gyfrwng cylchgrawn Lol, caneuon Dafydd Iwan, a’r Dyniadon Ynfyd. Ond roedd yr ymgyrchu hefyd yn cynnwys areithiau grymus gan rai o fawrion y genedl, sy’n cael eu dyfynnu’n helaeth yn y llyfr hwn. Mae araith y Parch. Jacob Davies yng Nghilmeri yn ysgytwol.

Mae’r llyfr yn nodi pa mor dyngedfennol oedd yr arwisgo i ddyfodol y genedl oherwydd yr effaith annisgwyl ar wleidyddiaeth Cymru, sef cynyddu’r gefnogaeth i Blaid Cymru yn etholiadau cyffredinol 1970 ac 1974. Mae’n gorffen trwy ofyn dau gwestiwn i rai o brif ymgyrchwyr 1969. Oedd hi’n werth ymgyrchu mor galed yn erbyn yr arwisgo, a beth ddylai’r ymateb fod pe bai’r awdurdodau’n cyhoeddi bwriad i gynnal arwisgo arall? Dyma ddiweddglo perffaith i gyfrol sy’n darllen fel nofel gyffrous, a diolch i’r awdur am gyfraniad mor ddifyr a chynhwysfawr i’n dealltwriaeth ni o 1969.

Tweli Griffiths

Awdur: Arwel Vittle

Iaith: Cymraeg

Clawr: Meddal

Tudalennau: 272

Dyddiad Cyhoeddi: Awst 2019